Necati Yıldırım
İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi’nin açıkladığı 2026 Nobel Fizik ve Kimya Ödülleri, evrenin en uzak köşelerinden gelen parçacıklarla ilaç kimyasının temel bir sorusunu aynı haftada öne çıkardı. Fizik ödülü 6 Ekim’de, Antarktika’daki IceCube Nötrino Gözlemevi’nin öncüsü Belçikalı fizikçi Francis Halzen’e verildi. Kimya ödülünü ise 7 Ekim’de Fransız kimyager Henri B. Kagan ile Japon kimyager Kenso Soai paylaştı.
Nobel Fizik ve Kimya Ödülleri’nin her birinin parasal değeri 12 milyon İsveç kronu. Ödüller, Alfred Nobel’in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık’ta Stockholm’de düzenlenecek törenle sahiplerine verilecek.
| Ödül | Kazanan | Gerekçe |
|---|---|---|
| Fizik | Francis Halzen (Wisconsin-Madison Üniversitesi) | IceCube Nötrino Gözlemevi ve astrofiziksel kaynaklı yüksek enerjili nötrinoların keşfi |
| Kimya | Henri B. Kagan (Paris-Sud Üniversitesi), Kenso Soai (Tokyo Bilim Üniversitesi) | Asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkiler ve otokatalizin keşfi |
Nobel Fizik Ödülü: Buzun içindeki gözlemevi
1944’te Belçika’da doğan Halzen, Leuven Üniversitesi’nde yüksek lisans ve doktorasını tamamladı; 1972’den bu yana ABD’deki Wisconsin-Madison Üniversitesi’nde çalışıyor. IceCube projesinin baş araştırmacısı olan Halzen, Antarktika buzunun yaklaşık bir kilometreküplük bölümüne yerleştirilen algılayıcılarla uzaydan gelen nötrinoları yakalayan gözlemevinin geliştirilmesine öncülük etti.
Nötrinolar elektrik yükü taşımayan ve maddeyle neredeyse hiç etkileşmeyen parçacıklar. Dünya’nın ve insan bedeninin içinden fark edilmeden geçebiliyorlar. Çok nadiren buzdaki atomlarla etkileştiklerinde oluşan zayıf ışık, algılayıcılar tarafından kaydediliyor. Toz ya da manyetik alanlardan etkilenmedikleri için kaynaklarına kadar izlenebiliyorlar. Akademi, Halzen’in çalışmalarının “yeni bir astronomi türünün yolunu açtığını” vurguladı.
Nobel Kimya Ödülü: Ayna görüntüsü moleküller
Amino asitler başta olmak üzere pek çok molekül, birbirinin ayna görüntüsü olan iki biçimde bulunabiliyor. Canlılar ise bunların yalnızca birini kullanıyor. Kagan ve Soai’nin çalışmaları, bu “kimyasal asimetrinin” nasıl ortaya çıkabildiğine ilişkin yüz yılı aşkın bir soruya yanıt getirdi. Soai, olası iki ayna görüntüsünden yalnızca birinin oluştuğu bir kimyasal tepkime tasarlayarak dikkat çekti.
Bu yılki Nobel Fizik ve Kimya Ödülleri arasında günlük hayata en yakın olanı kimya ödülü: keşfin en somut karşılığı ilaç üretiminde görülüyor. Pek çok ilaç molekülünün iki ayna biçiminden biri tedavi edici etki gösterirken diğeri etkisiz kalabiliyor ya da istenmeyen yan etkilere yol açabiliyor. Nobel Kimya Komitesi Başkanı Heiner Linke, ödül sahiplerinin tepkimelerini “gerçekten olağanüstü” diye nitelendirdi.
- Henri B. Kagan: 1930’da Fransa’da doğdu; doktorasını 1960’ta Collège de France’ta tamamladı.
- Kenso Soai: 1950’de Japonya’nın Hiroşima kentinde doğdu; doktorasını 1979’da aldı.
Nobel Fizik ve Kimya Ödülleri sonrası takvim
Bu yılın Nobel Fizik ve Kimya Ödülleri, 5 Ekim’de duyurulan tıp ödülünün ardından açıklandı; barış ödülü ise 9 Ekim’de sahibini buldu. Ödüllerle ilgili diğer haberlerimiz için 2026 Nobel Tıp Ödülü ve 2026 Nobel Barış Ödülü haberlerimize bakılabilir. Resmî duyurular Nobel Vakfı’nın sitesinde yayımlanıyor.
Kaynaklar: İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi açıklamaları (6 ve 7 Ekim 2026), aktaran Anadolu Ajansı, Euronews, NTV, Dünya Gazetesi ve Milli Gazete; NobelPrize.org.
